Ελληνική γλώσσα: ιστορία και γραφή

Η ιστορία της ελληνικής γλώσσας διακρίνεται συμβατικά σε περιόδους, χωρίς τα όριά τους να αντιστοιχούν σε απότομες αλλαγές στην καθημερινή ομιλία. Οι γραπτές μαρτυρίες δείχνουν πώς μεταβάλλονταν η προφορά, η γραμματική και το λεξιλόγιο, ενώ διαφορετικές μορφές συνυπήρχαν σε κάθε εποχή. Από τις μυκηναϊκές πινακίδες έως τη σημερινή Κοινή, οι αλλαγές συνδέονται με την επικοινωνία σε νέες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες. Η διαχρονική εξέταση των κειμένων επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τόσο τις μεταβολές όσο και τις συνέχειες.

Μυκηναϊκή και αρχαία ελληνική

Η Μυκηναϊκή είναι η αρχαιότερη μορφή της ελληνικής που μαρτυρείται γραπτώς. Καταγράφεται σε πινακίδες της Γραμμικής Β, κυρίως από τον 14ο–13ο αιώνα π.Χ., οι οποίες έχουν βρεθεί σε ανακτορικά κέντρα όπως η Πύλος, η Κνωσός και οι Μυκήνες. Οι περισσότερες είναι διοικητικά αρχεία: καταγράφουν ποσότητες προϊόντων, ζώα, εργαζομένους, αφιερώματα και διανομές αγαθών. Η Γραμμική Β αποδίδει τις λέξεις με συλλαβικά σημεία και χρησιμοποιεί επίσης σύμβολα για κατηγορίες προϊόντων. Έτσι, οι πινακίδες προσφέρουν πολύτιμα στοιχεία για παλαιότερες ελληνικές λέξεις και γραμματικούς τύπους, αλλά δεν αποτελούν εκτενή αφηγηματικά κείμενα.

Μετά την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων, η γραπτή τεκμηρίωση διακόπτεται για αρκετούς αιώνες. Η αρχαία ελληνική εμφανίζεται αργότερα σε πολλές τοπικές διαλέκτους, οι οποίες δεν ήταν απλώς διαφορετικές γραφές της ίδιας προφοράς: είχαν φωνητικές, μορφολογικές και λεξιλογικές αποκλίσεις. Οι βασικές ομάδες είναι η Ιωνική-Αττική, η Αιολική, η Δωρική και η Αρκαδοκυπριακή. Η Ιωνική μιλιόταν, μεταξύ άλλων, στα παράλια της Μικράς Ασίας, ενώ η Αττική στην Αθήνα. Η Αιολική εκπροσωπείται σε περιοχές όπως η Λέσβος και η Θεσσαλία, η Δωρική σε μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου και σε δωρικές αποικίες, και η Αρκαδοκυπριακή στην Αρκαδία και την Κύπρο.

Οι διαφορές φαίνονται σε συγκεκριμένους τύπους. Στην Αττική συναντάται το «θάλαττα», ενώ στην Ιωνική το αντίστοιχο «θάλασσα». Η επική μορφή «ἄμμες», γνωστή από την Αιολική, αντιπαραβάλλεται με το αττικό «ἡμεῖς». Παράλληλα, η γλώσσα των ομηρικών επών δεν ταυτίζεται με μία καθημερινή τοπική διάλεκτο: αποτελεί μεικτό λογοτεχνικό ιδίωμα με κυρίαρχη ιωνική βάση και αιολικά στοιχεία. Οι τύποι της υπηρετούν το μέτρο και την ποιητική παράδοση, όπως φαίνεται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια.

Η διάλεκτος συνδέεται συχνά με συγκεκριμένα είδη γραφής. Η Ιωνική χρησιμοποιήθηκε από τον Ηρόδοτο, η Αιολική από τη Σαπφώ, ενώ η Αττική συνδέεται με έργα του Θουκυδίδη, του Πλάτωνα και των αττικών τραγικών. Στην ποίηση, η Δωρική εμφανίζεται συχνά ως συμβατική γλώσσα χορικών μερών. Τα έργα αυτά και οι επιγραφές επιτρέπουν να συγκριθούν τύποι όπως οι καταλήξεις των ουσιαστικών και οι διαφορετικές μορφές αντωνυμιών, χωρίς να θεωρούμε ότι όλοι οι αρχαίοι μιλούσαν με τον ίδιο τρόπο.

Ελληνιστική Κοινή

Η Ελληνιστική Κοινή διαμορφώθηκε από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., καθώς οι κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου και η ίδρυση ελληνιστικών βασιλείων διεύρυναν την επικοινωνία από την Ελλάδα έως την Αίγυπτο και την Εγγύς Ανατολή. Δεν προέκυψε με μία απόφαση ούτε εξαφάνισε αμέσως τις τοπικές διαλέκτους. Αποτελούσε μια ευρύτερα κατανοητή μορφή ελληνικής, που χρησιμοποιούνταν σε πόλεις, διοίκηση, εμπόριο και εκπαίδευση.

Η βάση της ήταν κυρίως η Αττική, με επιδράσεις και συγγένειες προς την Ιωνική, γι’ αυτό συχνά περιγράφεται ως αττικοϊωνική. Καθώς εξαπλώθηκε σε περιοχές με διαφορετικές μητρικές γλώσσες, η χρήση της προσαρμόστηκε στις ανάγκες των ομιλητών. Στα κείμενα διακρίνονται αλλαγές στη σύνταξη και στη χρήση ορισμένων γραμματικών τύπων, καθώς και λεξιλόγιο που αντανακλά νέες διοικητικές και κοινωνικές πραγματικότητες. Η Κοινή δεν ήταν απολύτως ομοιόμορφη: υπήρχαν τοπικές διαφορές ανάλογα με τον τόπο και το είδος του κειμένου.

Σημαντικά τεκμήρια της περιόδου είναι η μετάφραση των Εβδομήκοντα, δηλαδή η ελληνική απόδοση των εβραϊκών γραφών που άρχισε στην Αλεξάνδρεια περίπου τον 3ο αιώνα π.Χ., και η Καινή Διαθήκη, γραμμένη κυρίως στην Κοινή κατά τον 1ο αιώνα μ.Χ. Τα κείμενα αυτά δείχνουν μια γλώσσα κατάλληλη για ευρεία επικοινωνία, αλλά και για σύνθετες αφηγήσεις, επιστολές και θεολογικές έννοιες. Η μεγάλη γεωγραφική της διάδοση καθιέρωσε την Κοινή ως σημαντικό μέσο επικοινωνίας στην ανατολική Μεσόγειο για πολλούς αιώνες.

Μεσαιωνική ελληνική

Η μεσαιωνική ή βυζαντινή ελληνική ορίζεται συμβατικά από τον 6ο έως τον 15ο αιώνα. Τα όρια αυτά διευκολύνουν τη μελέτη, αλλά δεν σημαίνουν ότι η γλώσσα άλλαξε ξαφνικά στις αρχές ή στο τέλος της περιόδου. Η προφορική χρήση συνέχισε να εξελίσσεται από την Κοινή, ενώ η πολιτική και εκκλησιαστική γραμματεία διατηρούσε συχνά παλαιότερα πρότυπα.

Στα γραπτά κείμενα συναντάται ένα ευρύ φάσμα ύφους. Ιστορικοί και λόγιοι μπορούσαν να μιμούνται αρχαϊκές μορφές, ενώ επιστολές, χρονικά, βίοι αγίων και πρακτικά έγγραφα συχνά αποτυπώνουν γλωσσικά στοιχεία πιο κοντά στην καθημερινή χρήση. Η διάκριση ανάμεσα στη λόγια γραπτή γλώσσα και στη λαϊκή προφορική δεν ήταν απόλυτη: οι συγγραφείς επέλεγαν διαφορετικό ύφος ανάλογα με τον σκοπό και το κοινό τους, και ορισμένα κείμενα συνδυάζουν στοιχεία και από τις δύο.

Η «Χρονογραφία» του Θεοφάνη, που καλύπτει γεγονότα έως τις αρχές του 9ου αιώνα, αποτελεί παράδειγμα ιστορικής γραφής με λόγια χαρακτηριστικά. Αντίθετα, τα πτωχοπροδρομικά ποιήματα του 12ου αιώνα περιέχουν πιο οικείες εκφράσεις και λεξιλόγιο της καθημερινής ζωής. Οι διαφορετικές μορφές του «Διγενή Ακρίτη», που διασώζονται σε χειρόγραφα μεταγενέστερων αιώνων, συνδυάζουν ηρωική αφήγηση με στοιχεία της δημώδους παράδοσης. Χρονικά, θρησκευτικά κείμενα και λογοτεχνία προσφέρουν, μαζί με τις επιγραφές, ενδείξεις για την εξέλιξη της σύνταξης και του λεξιλογίου.

Η μεσαιωνική περίοδος είναι κρίσιμη για την παρακολούθηση της απόστασης ανάμεσα στην επίσημη γραπτή παράδοση και στις ομιλούμενες μορφές. Η χρήση λόγιων τύπων δεν αποδεικνύει ότι οι ίδιοι τύποι ήταν καθημερινοί στον προφορικό λόγο· αντίστοιχα, ένα δημώδες κείμενο δεν καταγράφει μηχανικά την ομιλία μιας ολόκληρης περιοχής. Η σύγκριση έργων διαφορετικών αιώνων και ειδών δείχνει σταδιακή μεταβολή, με τοπικές ποικιλίες να συνυπάρχουν σε ολόκληρη την περίοδο.

Νέα ελληνική

Η Νέα Ελληνική αναπτύχθηκε σταδιακά από τις λαϊκές μορφές της μεσαιωνικής περιόδου και όχι από την άμεση αναβίωση της αρχαίας αττικής. Η καθημερινή ομιλία μετασχημάτισε παλαιότερους ήχους και γραμματικούς τύπους, ενώ η λόγια γραφή διατήρησε στοιχεία αρχαιότερων σταδίων. Στη διάρκεια των νεότερων αιώνων συνυπήρχαν τοπικές διάλεκτοι και διαφορετικές γραπτές παραδόσεις. Το 1976 η δημοτική καθιερώθηκε ως επίσημη γλώσσα της εκπαίδευσης και της διοίκησης, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της Κοινής Νεοελληνικής ως κοινού προτύπου.

Η προφορά αποκαλύπτει μερικές από τις σημαντικότερες μεταβολές. Ο αρχαίος μουσικός τόνος, που βασιζόταν στις διαφορές ύψους της φωνής, έδωσε σταδιακά τη θέση του στον δυναμικό τόνο, όπου μια συλλαβή προφέρεται με μεγαλύτερη ένταση. Το δασύ πνεύμα αντιστοιχούσε παλαιότερα σε ήχο [h], ο οποίος χάθηκε στην εξέλιξη της ελληνικής. Παράλληλα, τα γράμματα η, ι, υ, ει και οι κατέληξαν να προφέρονται ως [i], διαδικασία γνωστή ως ιωτακισμός. Η σύγκλιση αυτή δεν συνέβη παντού την ίδια στιγμή, αλλά ολοκληρώθηκε σταδιακά.

Άλλαξαν επίσης σύμφωνα που στην αρχαιότητα ήταν κλειστοί ήχοι. Τα β, γ και δ, τα οποία προφέρονταν ως ηχητικά κλειστά σύμφωνα, εξελίχθηκαν σε τριβόμενα: το β αποδίδει σήμερα [v], το γ συνήθως [ɣ] και το δ [ð]. Αντίστοιχα, τα φ, θ και χ από δασέα κλειστά σύμφωνα μετατράπηκαν σε τριβόμενα, όπως δείχνουν οι προφορές [f], [θ] και [x]. Επομένως, η γραφή διατηρεί τα ίδια γράμματα, ενώ η αξία τους στην προφορά έχει αλλάξει.

Η Κοινή Νεοελληνική αποτελεί πρότυπο επικοινωνίας και εκπαίδευσης, όχι αντίγραφο της ομιλίας κάθε περιοχής. Η προέλευσή της από τη λαϊκή γλωσσική παράδοση συνυπάρχει με λόγια στοιχεία και με την επιρροή τοπικών ποικιλιών. Οι μεταβολές στην προφορά, από τον μουσικό στον δυναμικό τόνο και από το β στο [v], δείχνουν ιστορική συνέχεια μέσα από αλλαγές· η ελληνική δεν αποτελεί σειρά ανεξάρτητων γλωσσών.

Το πλήθος των λέξεων της ελληνικής εξαρτάται από το τι θεωρείται λέξη και από ποια περίοδο ή ποιο είδος λεξιλογίου εξετάζεται. Άλλο είναι να μετρά κανείς τα λήμματα ενός λεξικού και άλλο κάθε γραμματική μορφή που εμφανίζεται σε κείμενα. Τα λεξικά και τα ψηφιακά σώματα κειμένων καταγράφουν διαφορετικό υλικό, ανάλογα με τον σκοπό και τα κριτήρια σύνταξής τους. Γι’ αυτό δεν υπάρχει ένας συνολικός αριθμός που να αποδίδει με ακρίβεια όλο το ελληνικό λεξιλόγιο.

Γιατί δεν υπάρχει ακριβής αριθμός

Δεν υπάρχει αξιόπιστος συνολικός αριθμός λέξεων για την ελληνική γλώσσα. Οι διαδεδομένοι ισχυρισμοί ότι διαθέτει εκατομμύρια λέξεις είναι μύθος, καθώς δεν συνοδεύονται από επιστημονική πηγή ούτε εξηγούν τι ακριβώς μετρούν. Για να έχει νόημα μια καταμέτρηση, πρέπει πρώτα να οριστεί αν αφορά λήμματα, διαφορετικές γραμματικές μορφές, λέξεις συγκεκριμένης περιόδου ή όρους ενός ειδικού πεδίου.

Λήμμα είναι η βασική μορφή με την οποία καταχωρίζεται μια λέξη σε λεξικό. Για παράδειγμα, το ρήμα «γράφω» αποτελεί ένα λήμμα, ενώ οι τύποι «γράφεις», «γράφουμε», «έγραφα», «έγραψα» και «θα γράψω» είναι διαφορετικές μορφές του ίδιου ρήματος. Αν κάθε κλιτός τύπος μετρηθεί ξεχωριστά, η καταμέτρηση μεγαλώνει σημαντικά, χωρίς να προστίθενται αντίστοιχα νέα λήμματα.

Το εύρος του λεξιλογίου αλλάζει επίσης το αποτέλεσμα. Μια καταγραφή μόνο της σημερινής κοινής νεοελληνικής δεν περιλαμβάνει αναγκαστικά αρχαίους τύπους, μεσαιωνικές λέξεις, ιδιωματισμούς, ορολογία της ιατρικής ή νέους τεχνικούς όρους. Επιπλέον, χρειάζεται απόφαση για το αν καταγράφονται σύνθετες λέξεις, παράγωγα, κύρια ονόματα και ξενικά δάνεια. Κάθε διαφορετική επιλογή δημιουργεί διαφορετικό σύνολο προς μέτρηση· γι’ αυτό οι αριθμοί χωρίς σαφή κριτήρια δεν είναι συγκρίσιμοι.

Τι μετρούν τα λεξικά

Τα λεξικά οργανώνουν το λεξιλόγιο σε λήμματα και όχι συνήθως σε κάθε τύπο που μπορεί να σχηματίσει μια λέξη. Το εύρος τους εξαρτάται από τον σκοπό τους: ένα ιστορικό λεξικό μπορεί να καλύπτει παλαιότερες περιόδους, ενώ ένα χρηστικό λεξικό εστιάζει στη σύγχρονη χρήση. Οι ιδιωματικές λέξεις και η τεχνική ορολογία περιλαμβάνονται μόνο όταν το έργο τις έχει εντάξει ρητά στην εκδοτική του ύλη.

• Το λεξικό των Λίντελ–Σκοτ–Τζόουνς, γνωστό ως «Ελληνικό–Αγγλικό Λεξικό», κυκλοφόρησε στην ένατη έκδοσή του το 1940 και αφορά κυρίως την αρχαία ελληνική γραμματεία.
• Το «Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής» του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών, γνωστού και ως Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη, εκδόθηκε το 1998.
• Το λεξικό του Γεωργίου Μπαμπινιώτη, με τίτλο «Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας», πρωτοεκδόθηκε το 1998 και περιγράφει τη νεοελληνική λέξη, τη σημασία και τη χρήση της.
• Το «Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας» της Ακαδημίας Αθηνών εκδόθηκε το 2014 και έχει προσανατολισμό στη σύγχρονη χρήση και στην πρακτική ερμηνεία.
• Ο Θησαυρός της Ελληνικής Γλώσσας, γνωστός με τα αρχικά ΤΛΓ, είναι ψηφιακό έργο του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Ίρβαϊν, που ξεκίνησε το 1972 και συγκεντρώνει ελληνικά κείμενα.

Οι πηγές αυτές δεν μετρούν το ίδιο αντικείμενο: ένα λεξικό επιλέγει και ορίζει λήμματα, ενώ ένα σώμα κειμένων επιτρέπει την αναζήτηση λέξεων μέσα σε καταγεγραμμένα έργα. Η σύγκριση έχει νόημα μόνο όταν είναι γνωστή η χρονική περίοδος, το είδος κειμένων και τα κριτήρια καταχώρισης.

Ελληνικές λέξεις σε άλλες γλώσσες

Ελληνικές ρίζες και μορφολογικά στοιχεία έχουν περάσει στη διεθνή επιστημονική ορολογία, συχνά μέσα από λέξεις που πλάστηκαν σε νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Το «τηλέφωνο» σχηματίστηκε από το αρχαίο επίρρημα «τῆλε», με σημασία «μακριά», και το ουσιαστικό «φωνή». Τα δύο στοιχεία δηλώνουν τη μετάδοση της φωνής σε απόσταση και αξιοποιήθηκαν για την ονομασία μιας νέας τεχνολογίας.

Ανάλογα λειτουργούν στοιχεία όπως το «βιο-», από τη λέξη «βίος», και το «-λογία», από τη λέξη «λόγος». Εμφανίζονται σε διεθνείς όρους όπως η βιολογία και η γεωλογία, όπου συνδυάζονται με άλλα μορφήματα για να δηλώσουν ένα αντικείμενο μελέτης. Το «τηλε-» σχηματίζει επίσης λέξεις που σχετίζονται με απόσταση, όπως η τηλεσκόπηση, ενώ το «φωνή» συνδέεται με όρους για τον ήχο και την ομιλία.

Η παρουσία ελληνικού στοιχείου δεν σημαίνει πάντοτε ότι μια λέξη μεταφέρθηκε αυτούσια από την αρχαία ελληνική. Συχνά πρόκειται για νεότερο σχηματισμό από ελληνικές ρίζες, ο οποίος δημιουργήθηκε για να ονομάσει μια επιστημονική έννοια και κατόπιν υιοθετήθηκε από πολλές γλώσσες. Έτσι, η συμβολή της ελληνικής στο διεθνές λεξιλόγιο αφορά τόσο λέξεις όσο και παραγωγικά συστατικά που επιτρέπουν τη δημιουργία νέων όρων.